(21) . Maarten van Rossum Heer van Poederoyen en de rest van de wereld en Jancko Douwama.
 

Onze Heer Maarten van Rossum heeft een aantal keren met Jancko Douwama contact gehad. Wie was hij en waarom hadden de Geldersen opnieuw interesse in de Friese landen, een verdieping......

Jancko Douwama werd omstreeks 1483 geboren in een Vetkoperse-hoofdelingenfamilie. Zijn vader Douwe Douwama, was hoofdeling te Oldeboorn in Utingeradeel (Boarnsterhim). Jancko groeide op met een trots familiebesef. Zijn oudoom was de beroemde Jancko Douwama de Oude, die een grote rol in de Donia-oorlog heeft gespeeld. In de partijstrijd tussen Schier en Vet hadden de Vetkopers aan het eind van vijftiende eeuw een verbond gesloten met de machtige stad Groningen teneinde de Schieringers te kunnen overvleugelen. Toen Hertog Albrecht van Saksen in 1498 zijn intrede in Friesland deed, waren Jancko´s ouders reeds gestorven en stond hij er alleen voor. Hoogstwaarschijnlijk behoorde hij vanaf het begin tot de tegenstanders van het nieuwe bewind en verbleef hij in deze jaren in de stad Groningen of de Ommelanden. In 1500 heeft hij vermoedelijk met het leger van Zevenwouden, waartoe Utingeradeel gehoorde, deelgenomen aan het voor de opstandelingen zo desastreus afgelopen beleg van Franeker. In 1502 keerde Jancko Douwama terug naar Friesland samen met zijn vriend Tjaard Mockema. Hij erkende nu de hertog van Saksen als ´potestaat en gubernator´ van Friesland. In 1505 komt Jancko Douwama voor op de lijst van edelen in Utingeradeel, erkend door het Saksische bewind. Omstreeks die tijd trouwde hij met Teth Luersma. Zij was de erfgename van vele goederen in Feerwerd, Garnwerd, Ezinge en Aduarderzijl. Jancko en Teth bleven eerst te Aduarderzijl wonen maar in 1512 keerde Jancko met zijn jonge gezin terug naar de voorouderlijke stins te Oldeboorn. Het leven viel hem niet makkelijk in Friesland. Zo had hij een aanvaring met de Schieringer raadsheren in het Hof te Leeuwarden, onder andere over waterschapskwesties. Mogelijk bemoeide hij zich met de benoeming van de pastoor van Oldeboorn. De arrestatie van de Vetkoperse hoofdelingen Gerbrand Mockema en Jemme Herjuwsma in 1512 en hun executie later dat jaar, vormden voor Jancko de directe aanleiding om Friesland weer te verlaten. Mockema en Herjuwsma werden beschuldigd van het onderhouden van contacten met graaf Edzard van Oost-Friesland, de grote tegenstander van de Saksische hertog. Onder het mom van een bedevaart naar Rome verliet Jancko met enige vrienden het vaderland.

Vanaf 1514 besloot Jancko Douwama (bovenstaande tekening is een fantasie portret) zich actief bezig te houden met de politieke situatie in Friesland. In oktober van dat jaar is hij in Harderwijk, waar hij in dienst trad van Hertog Karel van Gelre. Met een groepje ballingen waaronder Jancko Oenema, zijn zwager Tjaard Mockema, Juw Juwsma, Amcko Jarla en Sicko Galama allen Vetkopers was in het toenmalige Saksiche geregeerde Friesland geen plaats meer. Jancko Douwama koesterde hoge verwachtingen van zijn samenwerking met de Gelderse hertog. Het schijnt dat hij vanaf het begin de hertog geloofd heeft, toen deze hem verzekerde dat het zijn enige doel was de Friese vrijheid te herstellen en de Saksers te verjagen, dat God het zo wilde, ´.....doen creghen wij daer smaeck in ende groet apetijdt´.

Binnen enkele dagen na hun landing in Gaasterland veroverden de Geldersen Sloten, IJlst, Sneek en Bolsward. De belangrijkste havenplaatsen Staveren, Hindelopen en Workum vielen later in Gelderse handen. Vele Friezen gingen over naar de Geldersen. Vooral de leus ´Vrij Fries, vrij van schatting en assijs, en alle vreemde heren uit den lande te keren´ verschafte de Geldersen veel aanhang. Harlingen, Franeker, Leeuwarden en Dokkum bleven echter in handen van de Saksers.


Pagina uit het Boek der Partijen

De betrekkelijke rust die na september 1517 op het militaire vlak intrad viel samen met grotere politieke aktiviteit. Blijkens het Boeck der Partijen (zie foto) laaiden de conflicten tussen Jancko Douwama als voorman van de Friezen enerzijds en de Gelderse bevelhebbers en de hertog anderzijds zeer hoog op. Zo ontstond er grote onenigheid op de Landdag van 1 augustus  1518 te Sneek ten gevolge van de tegengestelde doeleinden van Karel van Gelre en van de Geldersgezinde Friezen: de Landdag was bereid Karel van Gelre als beschermheer de helft van de belastingen te betalen die George van Saksen had gekregen, op voorwaarde dat hij de Friese vrijheid zou erkennen. Voor de Geldersen was dit onaanvaardbaar. Tot overmaat werd op deze Landdag onze (onervare) Maarten van Rossum, legeraanvoerder van Karel van Gelre, tot stadhouder van Friesland aangesteld. Jancko Douwama en zijn medestanders eisten vervanging van de rechterhand van Maarten van Rossum, kanselier mr. Hubert, en van Jelis van Riemsdijk, bevelhebber van Sloten, die beiden door Karel van Gelre waren aangesteld. Jancko was er tegen dat Van Riemsdijk dit ambt vervulde, omdat hij van mening was dat Friesland door eigen bewoners bestuurd moest worden. En zo ging het gekibbel nog wel even door en werden de standpunten tot op de spits gedreven.

Wel waren er intussen enkele hoofdelingen die de politiek van de Gelderse raadsheren in Friesland steunden, maar volgens Jancko Douwama waren die daartoe gebracht door bedrog, beloften en dreigementen. In de loop van 1520 vestigde  Douwama zich in de Geldersgezinde stad Groningen.  Douwama bleek definitief niet meer bereid zich met de hertog te verzoenen. Woedend besloot de Hertog van Gelre daarop hem te  laten arresteren, maar hij ontsnapte bijtijds. Via de IJsselsteden Kampen en Zwolle en Utrecht vluchtte hij met zijn politieke vrienden naar het bisdom Munster, waar ze hun overgang naar Karel V voorbereiden die hen terug op het politieke toneel zou brengen. 

De enige overgeleverde foto van Jancko Douwama.

Bij toeval ontmoette Maarten van Rossum Jancko Douwama in Munster. Van Rossum nodigde Douwama uit voor een gesprek maar de laatste vertrouwde dit niet en de wegen gingen definitief uit elkaar. Zie aflevering 19 hoe het afliep voor Jancko Douwama in dienst van Karel V.

 

verder, aflevering 22 terug, aflevering 20